ئاژانسی هەواڵی مێهر، بەشی نێودەوڵەتی: جەختکردنەوەی ئایەتوڵڵا سەید موجتەبا خامنەیی ڕێبەری باڵای شۆڕشی ئیسلامی ئێران لە دیدار لەگەڵ سکرتێری ئەنجوومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەیی، لەسەر بەڕێوەبردنی گەرووی هورمز و فراوانکردنی پەیوەندییە دووقۆڵییەکان لەگەڵ دراوسێکان لە خستنەڕووی دوو یەکمایەتی لە سیاسەتی دەرەوەی ئێران تێدەپەڕێت. ئەم جەختکردنەوە دەبێ وەک نیشانەی پێویستی پێداچوونەوە بە بناغەکانی فەرمانی ئەمنی کەنداوی فارس سەیر بکرێت؛ فەرمانێک کە دەیان ساڵە لەسەر بنەمای بوونی سەربازی ئەمریکا دامەزراوە، بەڵام پێشهاتەکانی ئەم دواییە بە جددی متمانە و کاریگەرییەکەی خستۆتە ژێر پرسیارەوە. بابەتی سەرەکی ئەمڕۆ تەنیا چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ دەرئەنجامەکانی دەستدرێژیی ئەمریکا و زایۆنیستەکان بۆ سەر ئێران نییە، بەڵکوو چۆنیەتی گۆڕینی دەرئەنجامەکانی ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیە بۆ ڕێکخستنی ئەمنیی بەردەوام کە هاوتەریب بێت لەگەڵ واقیعە نوێیەکانی ناوچەکە.
کۆتایی هاتنی قۆرخکاری ئاسایشی ئەمریکا
بنیات نانی ئەمنیی کەنداوی فارس لە دەیەکانی ڕابردوودا لەسەر ئەو گریمانەیە بوو کە بوونی سەربازی ئەمریکا و دامەزراندنی بنکەی زۆر و پشتیوانی واشنتۆن لە هاوبەشە ناوچەییەکان ڕێگری لە سەرهەڵدانی هەڕەشە گەورەکان دەکات. لەسەر بنەمای ئەم مۆدێلە، وڵاتانی ناوچەکە بۆ دەستەبەرکردنی ئاسایشی خۆیان پشتیان بە هێزێکی دەرەکی بەستبوو، بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە دەسەڵاتی سەربازی باڵایان هەیە و توانای پاراستنی هاوپەیمانەکانییان هەیە. بەڵام دەستدرێژی ئەم دواییەی دژی ئێران و وەڵامی سەربازی تاران سنوورداربوونی ئەم مۆدێلەی ئاشکرا کرد.
لاوازی دامەزراوە سەربازییەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا تەنیا پرسێکی ئۆپەراسیۆنی یان زیانێکی قەرەبوو نەکراوە نییە؛ ئەم ڕاستییە ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە متمانەپێکراویی خۆڕاگری واشنتۆنەوە هەیە.
کاتێک بنکەکانی هێزێکی سەربازی بەر هێرشی نەیارێک دەکەون، چیتر ناتوانرێت ئاسایش تەنها بە ژمارەی سەربازەکان، ڕێژەی چەکەکان، یان ڕادەی جێگیرکردنی سەربازی بپێورێت. هەروەها توانای سەپاندنی تێچوون بەسەر نەیار و ڕێگریکردن لە گەیشتن بە ئامانجەکانی بەشێکی دیاریکەری هاوکێشەی هێزە.
ئێران بە خۆڕاگری و وەڵامدانەوەی دەستدرێژی، نیشانی دا کە باڵادەستی سەربازی ئەمریکا بە مانای دەسەڵاتی بێسنوور نییە بۆ دیاریکردنی چارەنووسی ئەمنیی ناوچەکە. ئەم پێشهاتە بنەمایەکی گرنگ بۆ پێداچوونەوە بە حیساباتی وڵاتانی دراوسێ دابین دەکات. بێگومان ناکرێ بەو ئەنجامە بگەین کە هەموو ئەم وڵاتانە بە هەمان شێوە لە ڕێکخستنە ئەمنییەکانی پێشوو دوورکەوتوونەتەوە؛ بەڵام ڕوونە کە پشتبەستنی تاکلایەنە بە دەسەڵاتی دەرەکی چیتر ناتوانێت بەردەوام بێت بەبێ هەڵسەنگاندنی تێچوون و مەترسییەکانی.
نەزمی داهاتوو کاتێک دروست دەبێت کە ئاسایش قۆرخکاری زلهێزەکانی دەرەو ناوچەیی نەمێنێت و وڵاتانی ناوچەکە ڕۆڵی ڕاستەقینەیان هەبێت لە دیاریکردنی ڕێساکانیدا.
گەرووی هورمز؛ جوگرافیای دەسەڵات و قووڵایی ستراتیژی ئێران
لە نێو پێکهاتەکانی دەسەڵاتی ئێراندا، گەرووی هورمز پێگەیەکی لە دەرەوەی گرنگیی ئابووری و بازرگانی هەیە. ئەم ڕێڕەوی ئاوییە لە شوێنی یەکگرتنی ئاسایشی ناوچەکە لەگەڵ ئابووری جیهانیدایە و شوێنی جوگرافیای ئێران ئەگەری کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر حیساباتی ستراتیژی زلهێزەکان دابین دەکات.
گرنگی ئەم هەڵوێستە کاتێک زیاتر دەردەکەوێت کە تێدەگەین کە ئاسایشی وزە، تێچووی گواستنەوە و سەقامگیریی بازاڕە جیهانییەکان تا ڕادەیەک وابەستەی ئەو بارودۆخانەن کە لەم ڕێڕەوەدا زاڵن.
لەم ڕوانگەیەوە، بەڕێوەبردنی گەرووی هورمز دەبێ بە بەشێک لە ستراتیژی گەورەی پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی ئێران هەژمار بکرێت. ئەزموونی ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم دواییە دەریخستووە کە توانای بەرگری وڵاتێک تەنیا لە ئامێر و هێزە سەربازییەکانیدا سنووردار نییە؛ هەروەها جوگرافیا دەتوانێت هۆکارێکی دیاریکەر بێت بۆ ڕێگریکردن.
ئێران لە بەهرەمەندبوون لەم سوودە لەگەڵ زۆرێک لە یاریزانە ناوچەییەکان جیاوازە و ئەم پێکهاتە لە حیساباتە ئەمنییەکانی خۆیدا لانابرێت.
گرنگی ستراتیژی هورمز لە ڕاستیدا لە پەیوەندی سێ بابەتەوە سەرچاوە دەگرێت: هەڵکەوتەی جوگرافیای ئێران، وابەستەیی ئابووری جیهانی بە ڕەوتی وزەی جێگیر و کاریگەریی پێشهاتەکانی ئەم ڕێڕەوی ئاوییە لەسەر حیساباتی ئەمنیی زلهێزە بیانییەکان.
ئەم پەیوەندییە بەو مانایەیە کە هیچ ستراتیژێک بۆ گوشار خستنە سەر ئێران ناتوانێت دەرئەنجامە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکانی پشتگوێ بخات.
بەڵام بەکارهێنانی ئەم سوودە بە شێوەیەکی کاریگەر پێویستی بە جیاوازی هەیە لە نێوان توانای ستراتیژی، مافە یاساییەکان و شێوازی بەڕێوەبردنی ڕێڕەوی ئاوەکە. پاراستنی ماف و بەرژەوەندییەکانی ئێران، پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی و ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشە دەرەکییەکان دەبێ لەگەڵ تێگەیشتن لە دەرئەنجامە ئابووری و دیپلۆماسییەکانی بڕیارەکان بێت. دەسەڵاتی جیۆپۆلەتیکی دەبێتە سوودێکی بەردەوام کاتێک بتوانرێت بۆ خزمەتکردنی ڕێگریکردن و بەهێزکردنی پێگەی دانوستانکاری وڵات و چەسپاندنی پێگەی ناوچەیی خۆی بەکاربهێنرێت. لێرەوە، بەڕێوەبردنی هورمز پرسێکی کورتخایەن نییە، بەڵکوو بەشێکە لە هاوکێشە درێژخایەنەکەی ئاسایش و سەربەخۆیی ئێران.
دراوسێکان؛ لایەنی تەواوکەری دەسەڵاتی نیشتمانی
سەرەڕای گرنگییەکی چارەنووسساز لە دەسەڵاتی بەرگری و پێگەی جیۆپۆلەتیکی، هیچ فەرمانێکی ئەمنی بەردەوام تەنیا لە ڕێگەی ڕێگری سەربازییەوە ناتوانرێت بنیات بنرێت. پێکهاتەی تەواوکەری ستراتیژی ئێران بریتییە لە بنیاتنانی تۆڕێکی پەیوەندی دوولایەنەی بەهێز لەگەڵ دراوسێکانی؛ پەیوەندییەکان کە نەک لەسەر بنەمای ڕەچاوکردنی کورتخایەن و ڕێککەوتنە ناسکەکان، بەڵکوو لەسەر بنەمای بەرژەوەندی هاوبەش و هاوکاری درێژخایەن.
سەرەڕای جیاوازییان لە پێکهاتە سیاسییەکان و یەکمایەتییەکانی سیاسەتی دەرەوە، وڵاتانی دەوروبەری ئێران لە زۆر بواردا ڕووبەڕووی پرسی هاوبەش دەبنەوە. ئاسایشی ڕێڕەوی کەشتیوانی، سەقامگیری بازاڕی وزە، بازرگانی ناوچەیی، گواستنەوە، بەڕێوەبردنی سەرچاوە ئاوییەکان و بەرەنگاربوونەوەی هەڕەشە سنووربەزێنەکان هەموویان بوارن بۆ پێناسەکردنی بەرژەوەندییە هاوبەشەکان. فراوانکردنی هاوکاری لەم بوارانەدا دەتوانێت وابەستەیی بنیاتنەر دروست بکات و تێچووی سیاسەتی ڕووبەڕووبوونەوە زیاد بکات.
لەم ڕوانگەیەوە، نابێت دیپلۆماسی گەڕەک تەنیا وەک ئامرازێک بۆ کەمکردنەوەی گرژییەکانی ناوبەناو سەیر بکرێت؛ پێویستە ببێتە بەشێک لە ژێرخانی ئاسایشی نیشتمانی ئێران. تا پەیوەندییە ئابووری و سیاسی و ئەمنییەکانی نێوان ئێران و وڵاتانی دراوسێ قووڵتر بن، ئەگەری ئەوە کەمتر دەبێتەوە کە ناکۆکییەکان بەرەو قەیران بەرەو قەیران دەچن و بوار بۆ بەڕێوەبردنیان لە ڕێگەی وتووێژەوە زیاتر دەبێت.
بێگومان گەیشتن بەم ئامانجە پێویستی بە ڕێبازێکی هاوسەنگ هەیە. ئێران وێڕای پاراستنی سەربەخۆیی ستراتژیکی و خۆڕاگری خۆی، دەبێ لە نیگەرانییە ڕەواکانی دراوسێکانیش تێبگات و لە ڕێگەی دیالۆگ و شەفافیەت و ڕێککەوتنە کردارییەکانەوە بنەمای متمانەی یەکتر فراوانتر بکات. پەیوەندییە بەردەوامەکان کاتێک دروست دەبن کە هاوکاری لەگەڵ ئێران دەستکەوتی بەرجەستە بۆ دراوسێکانی بهێنێت و بەرژەوەندی هاوبەش جێگەی حیساباتەکان بگرێتەوە کە لەسەر بنەمای کێبڕکێی بەردەوام دامەزراون.
لە سەرکەوتنی بەرگرییەوە بۆ چەسپاندنی نەزمی ناوچەیی
گرینگترین تەحەدای بەردەم ئێران، گۆڕینی دەستکەوتە بەرگریکارەکان و قازانجەکانی جیۆپۆلەتیکییە بۆ چوارچێوەیەکی بەردەوام بۆ ئاسایشی ناوچەکە. سەرکەوتن لە مەیداندا خۆی لە خۆیدا گەرەنتی پێکهێنانی نەزمێکی نوێ ناکات؛ ئەم دەستکەوتە کاتێک بەردەوام دەبێت کە لە شێوەی پەیوەندییە سیاسییە پتەوەکان، هاوکاری ئابووری، میکانیزمی ناوچەیی و ڕێکخستنی ئەمنی جێی متمانەدا چەسپێنرێت.
لە چوارچێوەیەکی وەهادا ئیدارەدانی گەرووی هورمز و پتەوکردنی پەیوەندی لەگەڵ دراوسێکانی دوو ڕێبازی جیاواز نین. یەکەمیان توانای ئێران بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە گرنگەکان و زیادکردنی تێچووی دەستدرێژی بەهێز دەکات و دووەمیان دەرفەتی گۆڕینی ئەم دەسەڵاتە بۆ هاوکاری و سەقامگیری بەردەوام دەڕەخسێنێت. ڕێگریکردن بەبێ دیپلۆماسی ڕەنگە ببێتە هۆی کێبڕکێی خراپ و دیپلۆماسی بەبێ پشتیوانی دەسەڵاتیش بەرەوڕووی فشارە دەرەکییەکان دەبێتەوە. پەیوەندی نێوان ئەو دووانە بنەمای ستراتیژییەکی ناوچەیی واقیعییە.
نەزمی نوێی کەنداوی فارس کاتێک پێک دێت کە ئاسایشی وڵاتانی ناوچەکە نەک لەسەر گریمانەی باڵادەستی و پشتیوانی بێسنووری زلهێزێکی دەرەکی، بەڵکوو لەسەر بنەمای یەکتر دانپێدانانی بەرژەوەندییەکان، ڕێزگرتن لە سەروەری نەتەوەیی و بەرپرسیارێتی هاوبەش بێت. ئێران بە پشتبەستن بە تواناکانی بەرگری و هەڵکەوتەی ستراتژیکی گەرووی هورمز و پەرەپێدانی پەیوەندیی بنیاتنەر لەگەڵ دراوسێکانی، توانای ئەوەی هەیە کە لەم پرۆسەیەدا ڕۆڵێکی سەرەکی بگێڕێت. جەختکردنەوە لەسەر ئەم دوو پێکهاتە لە کۆتاییدا ڕەنگدانەوەی پرەنسیپێکی بنەڕەتییە: ئاسایشی بەردەوامی ناوچەکە دەبێت لەلایەن وڵاتانی ناوچەکە و بە بەشداری کارایانەوە بنیات بنرێت، نەک چارەنووسی بۆ بڕیار و کێبڕکێی زلهێزەکانی دەرەوەی ناوچەکە جێبهێڵرێت.
Your Comment